Η Οδύσσεια μιας Οδύσσειας - The Odyssey of an Odyssey

Click for English Version 

        Πολύς λόγος γίνεται για την επικείμενη «Οδύσσεια» του Νόλαν και ποσο «απογοήτευση» θα είναι. Δεν καταλαβαίνω τους ανθρώπους που θέλουν να δουν "ιστορία" σε μια ελεύθερη μεταφορά ενός λογοτεχνικού-μυθολογικού ποιήματος. Επειδή τα έπη είναι από τα αγαπημένα μου αναγνώσματα και έχω διαβάσει και αρκετές μελέτες πάνω σε αυτά, σημασία έχει αυτό που θα κάνει ο Νόλαν να μεταφέρει το πνεύμα του έργου. Το πνεύμα δεν είναι οι στολές, το χρώμα του δέρματος (που έτσι και αλλιώς αυτή η διαφοροποίηση είναι πολύ σύγχρονη για να δικαιολογήσει τον αποικισμό και τις βαρβαρότητες και δεν υπήρχε στην αρχαιότητα). Το πνεύμα δεν είναι η πολεμική/στρατιωτική δεινότητα ούτε η φήμη. Στο σημείο που ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη και βρίσκει τον Αχιλλέα, όχι σκιά χωρίς συνείδηση καθώς είναι ημίθεος και όχι θνητός, ακολουθεί ο διάλογος όπου ο Οδυσσέας μακαρίζει τον Αχιλλέα για την θέση του στον Άδη και εκείνος συντρίβοντας την φήμη που απέκτησε στην Ιλιάδα ως ο καλύτερος πολεμιστής λέει "Καλύτερα δούλος σε φτωχό αφέντη παρά βασιλιάς στις σκιές του Άδη".

 

Επίσης, για παράδειγμα, στο νησί των Κυκλώπων πηγαίνοντας προς την σπηλιά του Πολύφημου ο Οδυσσέας βλέπει την ακαλλιέργητη γη και αναρωτιέται ποιοι ζουν σε εύφορη γη και δεν την καλλιεργούν, υπονοώντας ότι ο πολιτισμός της γεωργίας και της μόνιμης κατοικίας δεν έχει φτάσει σε αυτά τα μέρη.
Το κίνητρο του Οδυσσέα δεν είναι πια η δόξα, η φήμη, η νίκη. Είναι ο πόνος για την επιστροφή, η νοσταλγίας (νόστος=επιστροφή-άλγος=πόνος), για έναν κόσμο που άφησε πίσω του. Την σύζυγό του και τον γιό του. Την μικρή και φτωχή πατρίδα του. Έναν κόσμο που ξεκίνησε να του στερεί η δική του Ύβρις και θα χρειαστεί να τον ξανακερδίσει αφού φεύγοντας τον άφησε απροστάτευτο. Το τέλος του Οδυσσέα (δεν ξέρω αν υπάρχει στην ταινία) είναι άδοξο και αυτό, αποτέλεσμα των δικών του πράξεων. Το πνεύμα της Οδύσσειας κινείται γύρω από τον άνθρωπο και τις κακουχίες που προσπαθεί να υπερβεί για να ζήσει στο τέλος με τους δικούς του, μακριά από την φενάκη του αγώνα για φήμη και την αισχρότητα του μεγάλου πολέμου που τελικά κατέστρεψε όλους τους ήρωες-βασιλιάδες που πήραν μέρος.

Αυτό το τελευταίο είναι πολύ σημαντικό. Όλοι οι Έλληνες που πήραν μέρος στον Τρωικό πόλεμο ψάχνοντας για δόξα και λάφυρα καταστράφηκαν. Ο Αίας αυτοκτόνησε γιατί ντροπιάστηκε από τον Οδυσσέα στην μάχη για τα άρματα του Αχιλλέα. Ο Διομήδης αυτοεξορίστηκε καθώς στο Άργος η γυναίκα του είχε βρει άλλον σύζυγο μετά από τόσα χρόνια απουσίας, όπως και πολλές άλλες γυναίκες των στρατιωτών. Για να αποφύγει έναν εμφύλιο κατέληξε σε μια γωνιά της Ιταλίας όπου και ξεχάστηκε. Ο Αγαμέμνονας δολοφονήθηκε από την Κλυταιμνήστρα γιατί θυσίασε την κόρη τους  Ιφιγένεια για να μπορέσει να ξεκινήσει ο στόλος για την Τροία. Ο Μενέλαος με την Ελένη χάθηκαν και ο στόλος τους ταξίδευε και πέρασε διάφορα μαζί με τους λαούς της θάλασσας, πολεμώντας στην Αίγυπτο και κακόπαθε μέχρι να γυρίσει. Ο Οδυσσέας είχα την Οδύσσεια και ένα άδοξο τέλος όπως είπαμε.

 

Τα έπη, η μικρή Ιλιάδα (μεταπολεμικά έπη και μύθοι όπως και οι τραγωδίες) δείχνουν μια αντιπολεμική στάση και τονίζουν την καταστροφή και τα άσχημα που επιφέρει στους ανθρώπους ο πόλεμος. Δείχνουν ότι η «Ύβρις», η ασέβεια προς τους θεούς (στους άγραφούς νόμους και η αλαζονεία) οδηγούν σε κατακρήμνιση του ανθρώπου. Ο σεβασμός(η Ιλιάδα τελειώνει με τον Αχιλλέα να παραδίδει το πτώμα του Έκτορα στον Πρίαμο) και η αγάπη(ο Οδυσσέας υπομένει τα πάντα και αρνείται να γίνει αθάνατος από την Καλυψώ) κινούν τον κόσμο.

 

Ο Αριστοτέλης τονίζει ότι ο Όμηρος είναι ο διδάσκαλος των Ελλήνων. Τα έπη έρχονται χρονολογικά μετά την κατάρρευση του Μυκηναϊκού πολιτισμού της εποχής του χαλκού. Πολύ πιθανή ερμηνεία είναι ότι ήταν τόση μεγάλη η εκμετάλλευση και η συσσώρευση πλούτου από την ελίτ που κάποιο γεγονός (είτε πόλεμος, είτε κάποια διατάραξη στην εφοδιαστική αλυσίδα (τροφή, χαλκός, κασσίτερος) είτε κάποιος συνδυασμός επέφερε τεράστια αναταραχή και διάλυση των δομών εξουσίας. Υπάρχει και η εξήγηση για την «κάθοδο των Δωριέων» ότι είναι άνθρωποι που επιτέθηκαν από τα δάση στις πόλεις. Όποιος και να είναι ο λόγος, χάθηκε η ιστορία, η γραφή και ο πολιτισμός.  Αυτό έδωσε την δυνατότητα, με την επινόηση του σύγχρονου αλφάβητου να γίνει η (φωνητική) γραφή προσιτή σε μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων από μία κλειστή κάστα γραμματέων ή ιερέων. Με τον Όμηρο οι ηθικές αρχές αλλάζουν και με ζυμώσεις και την πάροδο του χρόνου γεννιέται και εξελίσσεται ο αρχαίος Ελληνικός πολιτισμός.

 

Παρά τα όσα λέγονται για την επιρροή του Ελληνικού πολιτισμού στην «Δύση», δυστυχώς, δεν είναι αυτός που επικράτησε ως μοντέλο. Ο Ρωμαϊκός (ή ελληνορωμαϊκός πιο σωστά) επικράτησε ως σκέψη, νομικό υπόβαθρο,  πολιτικό(res publica: αντιπροσώπευση) και θρησκευτικό(χριστιανικό) κατεστημένο. Οι κύριες αρχές του σμιλεύτηκαν από ένα άλλο ποίημα, παραγγελία από του Αύγουστο Καίσαρα.

Μετά την νίκη του επί του Μάρκου Αντώνιου ο Αύγουστος θέλησε να πετύχει δύο πράγματα: να φτιάξει ένα αφήγημα που διδάσκοντάς το να εμπεδώνει το πολιτικό κατεστημένο της αυτοκρατορίας και δεύτερο να αποσείσει πάνω από την κουλτούρα της Ρώμης την βαριά σκιά της Ελληνικής κουλτούρας.

"Graecia capta ferum victorem cepit et artes intulit agresti Latio." (Η κατακτημένη Ελλάδα κατέκτησε τον άγριο νικητή της και εισήγαγε τις τέχνες στο αγροίκο Λάτιο). Οράτιος (65 π.Χ. – 8 π.Χ.) στο έργο του «Επιστολές» (Epistulae, Βιβλίο ΙΙ, 1, 156).

Έτσι, κατά παραγγελία του Αυγούστου, ο ποιητής Βιργίλιο γράφει την «Αινειάδα». Στο έργο (μια αντεστραμμένη αντιγραφή του διδύμου Ιλιάδας-Οδύσσειας) ο Αινείας, Τρώας ευγενής, μετά την πτώση της Τροίας περιπλανιέται με τους πρόσφυγες Τρώες και ιδρύει την Ρώμη. Στο έργο οι Έλληνες παρουσιάζονται πανούργοι και χωρίς τιμή. Νικούν τους Τρώες με τέχνασμα και όχι στρατιωτική υπεροχή. Το έργο δείχνει την αξία της προσκόλλησης στην παράδοση, προάγει την προγονολατρεία, τον συντηρητισμό και την στρατιωτική δεινότητα (με την οποία η Ρώμη επικράτησε στρατιωτικά αλλά κατακτήθηκε πολιτισμικά από την ανοιχτή, προοδευτική κουλτούρα των Ελλήνων. «Ανθρωποκεντρική» η μία, «Κρατικοκεντρική» η άλλη. Γι’ αυτό άλλωστε στον Θουκυδίδη αναφέρεται «οι Αθηναίοι, οι Λακεδαιμόνοι κλπ αποφάσισαν» ενώ στην Ρώμη – όπως και σήμερα – αναφέρεται η Ρώμη και η δόξα της ).

Για να γυρίσουμε στο κύριο θέμα μας, είναι αυτή η τελευταία Ρωμαϊκή κουλτούρα που κάνει τους ανθρώπους να αξιολογούν έργα όπως η «Οδύσσεια» ή άλλα με το πρίσμα των αξιών που αναφέραμε, και όχι να ψάχνουν αν τελικά το παρουσιαζόμενο έργο έχει το πνεύμα που είπαμε στην αρχή ή ακόμη και αν με όχημα ένα άλλο αξιόλογο έργο θέλει να παρουσιάσει κάτι σύγχρονο, ρηξικέλευθο και νέο. Όπως έκαναν άλλωστε και οι τραγωδοί με τις εκδοχές των μύθων που διασκεύαζαν με μεγάλη επιτυχία διότι δεν ήταν σκοπός τους να δείξουν την ιστορία ούτε να διδάξουν(το ανέβασμα της τραγωδίας λεγόταν διδαχή) την ανωτερότητα της «φυλής» αλλά να ερευνήσουν την ανθρώπινη φύση και τις σχέσεις μεταξύ ανθρώπων και κοινωνίας.

        Το έργο του Νόλαν, που δεν έχει απογοητεύσει με ό,τι έχει κάνει ως τώρα, θα κριθεί ως δικό του αυτούσιο έργο και για το μήνυμα που θα μεταφέρει.

English Version

Evaluating Nolan’s "Odyssey": Spirit Over Spectacle

Much has been said about Nolan’s upcoming Odyssey and how much of a "disappointment" it might be. I struggle to understand those who demand "history" in a free adaptation of a literary-mythological poem. Since the epics are among my favorite readings—and having studied them extensively—what truly matters is how Nolan manages to convey the spirit of the work.

That spirit is not found in costumes or skin color (racial distinctions, after all, are a modern construct used to justify colonization and barbarity, and did not exist in antiquity). Nor is the spirit defined by martial prowess or fame. Consider the moment Odysseus descends into Hades and encounters Achilles. Achilles is not a mindless shade; as a demigod, he retains his consciousness. Odysseus congratulates him on his high status among the dead, but Achilles—shattering the fame he earned in the Iliad as the greatest of warriors—replies: "I would rather be a serf to a poor master than king among the shadows of Hades."

Furthermore, on the island of the Cyclopes, as Odysseus approaches Polyphemus' cave, he observes the uncultivated land. He wonders who could live on such fertile soil without tilling it, implying that the civilization of agriculture and permanent settlement had not yet reached those parts.

Odysseus' motivation is no longer glory, fame, or victory. It is the pain of return—nostalgia (nostos = return, algos = pain)—for a world he left behind: his wife, his son, and his small, impoverished homeland. It is a world he began to lose through his own Hubris, and one he must reclaim after leaving it defenseless. Odysseus' end is equally inglorious—a result of his own actions. The spirit of the Odyssey centers on the human being and the hardships one must overcome to finally live among loved ones, far from the illusion of the struggle for fame and the obscenity of the Great War that ultimately destroyed all the hero-kings involved.

This last point is crucial. All the Greeks who participated in the Trojan War seeking glory and spoils were destroyed. Ajax committed suicide after being shamed by Odysseus in the contest for Achilles' armor. Diomedes went into self-exile after finding his wife had taken another husband in Argos after his years of absence. To avoid civil war, he ended up in a corner of Italy and was forgotten. Agamemnon was murdered by Clytemnestra because he sacrificed their daughter, Iphigenia, to launch the fleet. Menelaus and Helen were lost at sea, and their fleet suffered greatly while wandering among the "Sea Peoples" and fighting in Egypt before returning. Odysseus had his Odyssey and, as mentioned, an inglorious end.

The epics, the Little Iliad (post-war myths), and the tragedies all demonstrate an anti-war stance, emphasizing the destruction war inflicts upon humanity. They show that Hubris—disrespect toward the gods (the unwritten laws) and arrogance—leads to man’s downfall. Respect (the Iliad ends with Achilles returning Hector’s body to Priam) and love (Odysseus enduring everything and refusing immortality from Calypso) are what move the world.

Aristotle emphasized that Homer is the teacher of the Greeks. The epics emerged chronologically after the collapse of the Bronze Age Mycenaean civilization. A likely interpretation is that the extreme exploitation and accumulation of wealth by the elite—combined with war, disruptions in the supply chain (food, copper, tin), or both—led to massive upheaval and the dissolution of power structures. There is also the explanation of the "Dorian Invasion"—people attacking from the forests into the cities. Whatever the cause, history, writing, and culture were lost. This vacuum allowed for the invention of the modern alphabet, making (phonetic) writing accessible to a greater number of people rather than a closed caste of scribes or priests. With Homer, moral principles shifted, and through this cultural fermentation, ancient Greek civilization evolved.

Despite the perceived influence of Greek culture on the "West," it is not the Greek model that ultimately prevailed. The Roman (or more accurately, Graeco-Roman) model became the dominant framework for law, politics (res publica: representation), and religion (Christianity). Its core principles were carved by another poem commissioned by Augustus Caesar.

After his victory over Mark Antony, Augustus sought two things: to create a narrative that would consolidate the political establishment of the Empire, and to step out from the heavy shadow of Greek culture. As Horace wrote: "Graecia capta ferum victorem cepit et artes intulit agresti Latio" (Captive Greece took captive her savage conqueror and brought the arts to rustic Latium).

Thus, at Augustus' request, Virgil wrote the Aeneid. In this work (an inverted copy of the Iliad-Odyssey duo), Aeneas, a Trojan noble, wanders with Trojan refugees after the fall of Troy to found Rome. Here, the Greeks are portrayed as cunning and dishonorable, defeating the Trojans through trickery rather than military superiority. The work promotes tradition, ancestral worship, conservatism, and military might—the means by which Rome conquered physically, even as it was conquered culturally by the open, progressive culture of the Greeks.

One culture was "Anthropocentric" (human-centered), the other "State-centric." This is why in Thucydides, the references are to "the Athenians, the Lacedaemonians, etc., decided," whereas in Rome—as is often the case today—the focus is on Rome and its collective glory.

Returning to our main subject, it is this "Roman" cultural lens that leads people today to judge works like the Odyssey through the narrow values mentioned above, rather than seeking the spirit of the work or seeing if it uses a classic foundation to present something modern and ground-breaking. This is exactly what the ancient tragedians did with their successful adaptations of myths; their goal was not to present "history" or to teach the superiority of a "race," but to investigate human nature and the relationship between the individual and society.