Thoughts about Nolan's Odyssey (SPOILER ALERT)

 ---------->>>>>>>> *** SPOILER ALERT *** <<<<<<--------- 

Click for Greek Version 

I finally managed to watch Nolan’s Odyssey. I was a bit late because I wanted to experience it in IMAX.

The experience was well worth the wait. Now, sitting relaxed by the sea while working on a draft of my screenplay based on my novel At the Gates of Hades—which connects to the epics and mythology—I thought I would jot down a few lines while my thoughts on the film are still fresh.

First of all, as a work of art, the film is flawless on every level: screenplay, direction, lighting, use of CGI, acting, casting, costumes, sound, and score. Everything that makes a piece of cinema true art is present. The script possesses a depth and symbolism that forces you to reflect far beyond the spectacle unfolding on screen. Christopher Nolan is undeniably the best working director today.

Now, moving into a more detailed analysis regarding the buzz surrounding the film and its relationship with the Odyssey.

First, Nolan read the Odyssey, and not just once. He incorporates verbatim passages from the text where he deems them crucial, and scatters subtle symbolism throughout for the key moments of the epic. I should emphasize here that to fully grasp what you are watching and why, one needs to have read the epics and at least one analytical commentary on them. Personally, I adore three analyses by Maronitis and Vernant on tragedy and classical antiquity (which heavily revolve around the epics).

The film opens with a rhapsode singing of the Trojan War—a direct nod to the Phaeacians and Odysseus revealing his identity to Alcinous (as well as Homer’s own cameo in the epics long before Hitchcock). The rhapsode is played by the well-known rapper Travis Scott. This casting choice sparked a wave of discussions, which Homer addresses through Odysseus to the rhapsode on the island of the Phaeacians: "Music is the highest art because it can touch all people, regardless of the language they speak" (forgive my paraphrasing, as I don’t have the texts with me and am quoting from memory).

In one of the earliest dialogues, Telemachus replies to a stranger who tells him he resembles his father that "only a mother can truly know that," which is a line-for-line quote of Telemachus's response to Athena when she appears to him as Mentor.

The narrative structure of both Homer's and Nolan's Odyssey is non-linear rather than a straightforward chronological journey to Ithaca. It begins on Calypso's island, played by the wonderful Charlize Theron, with the past unfolding smoothly through flashbacks framed as memories of Odysseus once Calypso stops feeding him the lotus. This is how Nolan justifies the narrative flow while referencing the Lotus-Eaters. After all, he has tackled far more intricate temporal structures before (Tenet, Interstellar).

As Circe, Samantha Morton is phenomenal. Her line, "Men and their impulses," which she spits at the screen, reminded me of Madeline Miller's Circe. I see two layered meanings coexisting here: 

a. "Men and their impulses" imposed upon women. 

b. "Men and their impulses" within a patriarchal society that breed war, hatred, and suffering. (I highly recommend reading Riane Eisler's The Chalice and the Blade here).

Agamemnon, the king of kings, never reveals his face. Only his otherworldly armor—distinct from everyone else's—symbolizes the imposition of impersonal authority.

Anne Hathaway is wonderfully cast as Penelope, culminating in her line to Telemachus: "Why cannot I rule? Why must it be you? Because you have fuzz on your face?" A statement with dual significance, reflecting both the position of women and echoing Odysseus's parting words before leaving for Troy: "When Telemachus grows facial hair and I have not returned, marry someone else."

Calypso, the goddess who held Odysseus captive for seven years, is portrayed with rich complexity by Theron.

Robert Pattinson as Antinous is incredible. This actor never disappoints; he is a true chameleon. Every look he gives adds depth and a tangible malice to the character.

Matt Damon as Odysseus delivers a solid, worthy performance.

John Bernthal's Menelaus is also very convincing.

John Leguizamo as Eumaeus was a delightful surprise, bringing immense emotional depth to his performance.

The Cyclops scene is pure horror. It moves deliberately, recreating Goya's famous painting Saturn Devouring His Son on screen—an image that immediately flashed in my mind while watching it.

The crew, composed of diverse races (personally, I believe there is only one race, the human race; even in dogs, the concept of purebreds and pedigree feels unnatural), carries a profound symbol: the Odyssey and the epics are universal human creations. Their core messages belong to everyone.

Zendaya’s presence as Athena is ethereal, yet her face seems to hold the weight of a heavy secret. In the final scene, she is revealed to be the priestess of Athena in Troy who was executed during the sack of the city. The figure Odysseus sees—and only he sees—is the embodiment of guilt for violating the laws of Zeus during the slaughter of Troy through the trick of the sacred offering. They used something sacred to achieve their end.

The film delivers its anti-war message impeccably, and though some fail to see it, the epics are inherently anti-war. The Iliad ends with Achilles weeping alongside Priam, who kisses the hands that slew his son and begs for his body—a request the greatest of warriors grants. Yet during the descent into Hades, Nolan omits (I cannot fathom why) the single most pivotal anti-war scene: Odysseus commends Achilles for retaining his identity as a demigod rather than becoming a mindless shade, to which Achilles, shattering all notions of fame and glory in death, replies, "I would rather be a serf to a poor master than king over all the dead." I truly wish Nolan would explain why he left this scene out.

Now for the most controversial topic: Helen. "A wonder among women," as Homer calls her, leaving her undescribed so every reader can envision her as they wish. Let us be clear: Lupita Nyong'o is a striking woman, despite the promotional photos where she powerfully embodies a grieving mother whose daughter is torn away to be sacrificed by order of her husband—an unspeakable agony captured in a single face. While the casting choice may surprise some, seeing her at the table in Sparta alongside the court during Telemachus's visit brought one realization: Helen is entirely different from everyone around her. And she had to be—a truth brought out by this specific casting. A beauty so extraordinary that she could not possibly blend in with the rest.

One might ask: Is the film truly that flawless? Does it have no flaws, no plot holes, no missteps?

Cinematographically, as I stated initially, I find it masterfully executed. However, I hold certain philosophical reservations, tied together by the character of Sinon, played by Elliot Page.

First off, personal attacks against the actor as a human being are unacceptable; an individual's personal life is their own affair. What is strange is that critics target the person rather than the performance, which is expertly delivered. By what right? Why harbor hatred toward someone you do not know?

Sinon is the man left behind by Odysseus to convince the Trojans to bring the Wooden Horse into the city. He symbolizes the sacrifices made at the expense of others for personal gain, a theme echoed in Odysseus's descent into Hades. However, Sinon does not appear in Homer's epics; he belongs to Virgil's Aeneid. This is where my objection lies—not with the character or the plot, which are brilliantly crafted and serve the core theme of the film.

There is a scene set when Odysseus and his remaining fleet leave Troy and stop at their first landfall to seek directions home. The person they question speaks literal Greek, which must be translated for Odysseus. This carries an implicit symbolism that Greece provided the compass for the West to find its spiritual home (or perhaps it was simply an honorable nod to the language of the epics, or both).

However, the recurring emphasis on violating the laws of Zeus, resulting in Odysseus and Penelope being exiled from Ithaca after slaying the suitors to sail toward the unknown West, leans toward the former interpretation.

Dear Mr. Nolan, though you will never read this nor care to, Greece is not the birthplace or origin of Western culture. It contributed through what is termed "Greco-Roman" civilization and enriched Renaissance thought, but it is not the foundation.

Virgil’s Aeneid, commissioned by Augustus Caesar to distance Rome from the dominant Greek cultural influence, depicted the Greeks as deceitful and cunning, while portraying the Trojans as noble, honorable warriors—the ancestors of the Romans. Is this why Troyan warriors dressed in white armors?

The West is built upon Rome: a centralized, impersonal system far removed from the anthropocentric ethos of classical Greece that birthed Tragedy.

Regardless, the true grandeur of the epics lies in their timelessness and their capacity to allow creators across the globe to explore the human condition. Homer and Greek culture endure and will continue to exist until the end of humanity, not because they are "purebred," but because they are universal.

More thoughts about the subject:

here and here and about me

Greek Version

---------->>>>>>>> *** SPOILER ALERT *** <<<<<<---------

Κατάφερα επιτέλους να δω την Οδύσσεια του Νόλαν. Άργησα λίγο γιατί ήθελα να τη δω σε IMAX. Άξιζε την αναμονή η εμπειρία. Τώρα πιο χαλαρός δίπλα στη θάλασσα και ενώ δουλεύω μια έκδοση του σεναρίου μου, βασισμένο στο μυθιστόρημά μου «Στις πύλες του Άδη» που έχει σύνδεση με τα έπη και την μυθολογία, είπα να γράψω μερικές γραμμές, όσο θυμάμαι τι σκεφτόμουν βλέποντας την ταινία.

Κατ’ αρχήν η ταινία είναι άρτια σε όλα τα επίπεδα ως έργο τέχνης:

Σενάριο, σκηνοθεσία, φωτισμοί, χρήση CGI, ηθοποιία, καστιν, κοστούμια, ήχος, μουσική επένδυση.

Όλα όσα απαρτίζουν ένα έργο της έβδομης τέχνης για να είναι τέχνη είναι εκεί.

Και το σενάριο έχει βάθος και συμβολισμούς που σε κάνει να σκεφτείς πιο βαθιά από το υπερθέαμα που ξετυλίγεται μπροστά σου.

Ο Κρίστοφερ Νόλαν είναι σίγουρα ο καλύτερος εν ενεργεία σκηνοθέτης αυτή τη στιγμή, αδιαμφησβήτητα.

Τώρα θα μπω σε μια πιο λεπτομερή ανάλυση που έχει να κάνει με τον ντόρο που έγινε για την ταινία και τη σχέση της με την Οδύσσεια.

Πρώτον, ο Νόλαν διάβασε την Οδύσσεια και όχι μία φορά.  Έχει αυτούσιο λόγο από το κείμενο – όπου το θεωρεί σημαντικό – ή υπάρχει διάσπαρτος συμβολισμός για τα σημαντικά σημεία του κειμένου. Να τονίσω εδώ ότι για να καταλάβει κάποιος τι ακριβώς βλέπει και γιατί θα πρέπει να έχει διαβάσει τα έπη και τουλάχιστον μία ανάλυση πάνω σε αυτά. Προσωπικά λάτρεψα τρεις αναλύσεις του Μαρωνίτη και του Vernant για τις τραγωδίες (που κινούνται και γύρω από τα έπη) και την κλασσική αρχαιότητα.

Ξεκινά η ταινία με έναν ραψωδό να τραγουδά για τον πόλεμο της Τροίας (ευθεία αναφορά στους Φαίακες και στην αποκάλυψη του Οδυσσέα στον Αλκίνοο-και cameo του Ομήρου στα έπη πριν τον Χίτσκοκ). Τον ραψωδό υποδύεται ο γνωστός ράππρ Τράβις Σκοτ. Η επιλογή άνοιξε έναν κύκλο συζητήσεων που ο Όμηρος το κλείνει με το στόμα του Οδυσσέα προς τον ραψωδό στον νησί των Φαιάκων: «Η μουσική είναι η υψηλότερη τέχνη γιατί μπορεί να αγγίξει όλους τους ανθρώπους, ότι γλώσσα και να μιλάνε».(θα μου συγχωρήσετε τις παραφράσεις αλλά δεν έχω τα έπη μαζί μου, παραθέτω το νόημα από μνήμης).

Σε έναν από τους πρώτους διαλόγους ο Τηλέμαχος απαντά σε έναν ξένο που του λέει ότι μοιάζει στον πατέρα του ότι «αυτό μπορεί να το γνωρίζει μόνο η μητέρα του» που είναι επί λέξη η απάντηση του Τηλέμαχου στην Αθηνά που του εμφανίζεται ως Μέντορας.

Η αφήγηση της Οδύσσειας, του Όμήρου όσο και του Νόλαν, δεν είναι γραμμική, από την αρχή του ταξιδιού ως το τέλος με την άφιξη στην Ιθάκη. Ξεκινά από το νησί της Καλυψούς, με την υπέροχη Σαρλίζ Θερόν, και το παρελθόν αφηγείται με flash backs πολύ ομαλά ως αναμνήσεις του Οδυσσέα που σταματά η Καλυψώ να του δίνει λωτούς. Έτσι δικαιολογεί ο Νόλαν την ροή και αναφέρει και τους λωτούς. Άλλωστε έχει κάνει πολύ πιο περίπλοκα έργα παίζοντας με την χρονική σειρά (λέγε με ΤΕΝΕΤ- INTERSTELAR).

Στην Κίρκη η ηθοποιός Σαμάνθα Μόρτον είναι εκπληκτική. Η ατάκα της «Οι άντρες και οι ορμές τους» που φτύνει στην οθόνη μου θυμίζει την «Κίρκη» της Μαντλήν Μίλλερ και βλέπω δύο εκδοχές που μπορούν να σημαίνουν ταυτόχρονα :

a.      «Οι άντρες και οι ορμές τους» που τις επιβάλλουν πάνω στις γυναίκες

b.      «Οι άντρες και οι ορμές τους» σε μια πατριαρχική κοινωνία που προκαλούν πόλεμο, μίσος και πόνο.

*προτείνω εδώ την ανάγνωση του βιβλίου «το ξίφος και η κύλιξ» της Ράιαν Άισλερ

Ο Αγαμέμνωνας, ο βασιλιάς των βασιλιάδων, δεν μας δείχνει ποτέ το πρόσωπό του. Μόνο η εξώκοσμη πανοπλία του, *διαφορετική από όλων των άλλων, δείχνει την επιβολή της απρόσωπης εξουσίας.

Πολύ ταιριαστή η Ανν Χάθαγουαίη ως Πηνελόπη με αποκορύφωμα την ρήση προς τον Τηλέμαχο: «Γιατί δεν μπορώ να κυβερνήσω εγώ; Γιατί πρέπει εσύ; Επειδή έχεις χνούδι στο πρόσωπο;» Έκφραση με διττό νόημα, καθώς δείχνει την θέση της γυναίκας και επίσης αναφορά στην προτροπή του Οδυσσέα όταν έφευγε για την Τροία «Όταν ο Τηλέμαχος βγάλει χούδι στο πρόσωπό του και δεν έχω γυρίσει, παντρέψου κάποιον άλλο».

Η Καλυψώ, η θεά που κράτησε τον Οδυσσέα επτά χρόνια στο νησί της, εξυπηρετείται από τη Θερόν πολυεπίπεδα, όπως αναφέραμε ήδη.

Ο Πάτινσον ως Αντίνοος είναι εκπληκτικός. Αυτός ο ηθοποιός δεν απογοητεύει ποτέ και είναι σωστός χαμαιλέων. Κάθε βλέμμα του δίνει  βάθος  στον χαρακτήρα και μοχθηρία που γίνεται απτή.

Ο Ματτ Ντέημον ως Οδυσσέας δεν απογοητεύει και στέκεται επάξια στον ρόλο.

Πολύ καλός και ο Μενέλαος του Τζον Μπερνθαλ.

Ο Τζον Λεγκουιζάμο ως Ευμαίος με εξέπληξε πολύ ευχάριστα. Παίξιμο γεμάτο συναίσθημα.

Η σκηνή με τον Πολύφημο είναι αγνό horror. Κινείται αργά ζωγραφίζοντας στην οθόνη τον διάσημο πίνακα του Γκόγια, «Ο Κρόνος που τρώει τον γιό του». Αυτή την εικόνα ανέσυρα συνειρμικά όταν το έβλεπα.

Το πλήρωμα από ετερόκλητες «φυλές» (προσωπικά θεωρώ ότι υπάρχει μόνο μια φυλή, η ανθρώπινη. Ακόμη και στα σκυλιά είναι άρρωστη η έννοια της ράτσας και του καθαρόαιμου) έχει έναν ισχυρό συμβολισμό: Η Οδύσσεια, τα έπη, είναι πανανθρώπινες δημιουργίες. Αφορούν όλους τους ανθρώπους τα μηνύματα που περικλείουν.

Η παρουσία της Ζεντάγια, ως Αθηνά, είναι αέρινη όσο το πρόσωπό της φαίνεται να κρατά φυλακισμένη μια γνώση που φέρει μεγάλο βάρος. Στην τελευταία σκηνή αποκαλύπτεται ότι είναι η ιέρεια της Αθηνάς στην Τροία που εκτελείται κατά την άλωση της πόλης. Η μορφή που βλέπει ο Οδυσσέας και μόνο αυτός (ίσως) είναι τύψεις για τον νόμο του Δία που δεν κράτησαν, καθώς σφαγίασαν την πόλη με το τέχνασμα να αφήσουν ανάθεμα για τους θεούς. Χρησιμοποίησαν κάτι ιερό για να πετύχουν το σκοπό τους.

Η ταινία εξυπηρετεί τέλεια το αντιπολεμικό μήνυμα, και παρόλο που κάποιοι δεν το αντιλαμβάνονται, τα έπη είναι κυρίως αντιπολεμικά. Η Ιλιάδα τελειώνει με τον Αχιλλέα να κλαίει αγκαλιά με τον Πρίαμο που φιλώντας τα χέρια που φόνευσαν τον γιό του ζητάει να του τον επιστρέψει, πράγμα που ο ικανότερος των πολεμιστών κάνει. Στην κάθοδο στον Άδη ο Νόλαν παραλείπει (δεν μπορώ να καταλάβω γιατί) την πιο σημαντική αντιπολεμική σκηνή. Ο Οδυσσέας μακαρίζει τον Αχιλλέα που ως ημίθεος δεν είναι ασυνείδητη σκιά και ο Αχιλλέας καταρρίπτοντας κάθε ιδέα φήμης και δόξας στο θάνατο λέει «Καλύτερα δούλος σε φτωχό αφέντη παρά βασιλιάς στο βασίλειο των νεκρών». Μακάρι να μας έλεγε ο Νόλαν γιατί παρέλειψε την σκηνή αυτή.

Το πιο  «καυτό» σημείο τώρα. Η Ελένη. «Των γυναικών το θάμα» όπως την αποκαλεί ο Όμηρος που δεν την περιγράφει ώστε όποιος διαβάζει να την φανταστεί όπως εκείνος θέλει. Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι, η Λουπίτα Νιόγκο είναι πανέμορφη γυναίκα, παρά την επιλογή της φωτογραφίας όπου πολύ πετυχημένα υποδύεται την μητέρα που της παίρνουν την κόρη για να την θυσιάσουν κατ’ εντολή του συζύγου της και ο πόνος είναι ανείπωτος. (πολυεπίπεδη τραγωδία σε ένα πρόσωπο σε μια στιγμή). Η επιλογή μπορεί να ξενίζει αλλά βλέποντάς την στο τραπέζι στην Σπάρτη με την ομήγυρη, κατά την επίσκεψη του Τηλέμαχου, ένα όνο πράγμα μπορούσα να σκεφτώ. Η Ελένη είναι εντελώς διαφορετική από όσους είναι κοντά της. Και έπρεπε να είναι και αυτό καταδεικνύει η συγκεκριμένη επιλογή ηθοποιού. Τόσο εξαιρετικά όμορφη που δεν μπορεί παρά να είσαι διαφορετική από τους υπόλοιπους.

Θα πει κάποιος: Μα τόσο τέλεια είναι η ταινία; Δεν έχει ελαττώματα; Δεν έχει κενά; Δεν χωλαίνει πουθενά;

Ως ταινία, όπως είπα και στην αρχή, την βρίσκω άρτια. Έχω όπως κάποιες ενστάσεις φιλοσοφικού περιεχομένου που τις φύλαξα για το τέλος, με συνδετικό κρίκο τον χαρακτήρα του Σίνωνα που υποδύεται ο Έλιοτ Πάητζ.

Πρώτα από όλα, όσοι στρέφονται εναντίον του ηθοποιού ως άνθρωπο πράττουν απαράδεκτη πράξη καθώς το τι κάνει ο κάθε άνθρωπος είναι δικό του θέμα. Το περίεργο είναι ότι δεν στρέφονται εναντίον του χαρακτήρα, που τον υποδύεται άρτια, αλλά του ανθρώπου. Με ποιο δικαίωμα άραγε; Γιατί πρέπει να εκφράσει κάποιος μίσος για κάποιον που δεν γνωρίζει;

Ο Σίνωνας είναι ο άντρας που αφήνει πίσω του ο Οδυσσέας για να πείσει τους Τρώες να βάλουν τον Δούρειο Ίππο στην πόλη. Συμβολίζει τις θυσίες που κάνει κάποιος, σε βάρος των ζωών άλλων, για να επωφεληθεί, όπως φαίνεται και στην κάθοδο του Οδυσσέα στον Άδη. Μόνο που ο Σίνων δεν υπάρχει στα έπη του Ομήρου. Υπάρχει στην «Αινειάδα» του Βιργιλίου. Και εδώ βρίσκεται η αντίρρησή μου (όχι στον χαρακτήρα και την πλοκή. Αυτό είναι υπέροχα στημένο και εξυπηρετεί το κεντρικό νόημα του έργου.

Στην ταινία υπάρχει μια σκηνή που αφηγηματικά στήνεται όταν ο Οδυσσέας με τα υπόλοιπα πληρώματα φεύγουν από την Τροία και στον πρώτο σταθμό προσπαθούν να βρουν πληροφορίες πως θα γυρίσουν στην πατρίδα τους. Αυτός που ρωτάνε μιλάει κυριολεκτικά Ελληνικά και πρέπει να μεταφραστούν όσα λέει στον Οδυσσέα. Ένας έμμεσος συμβολισμός ότι η Ελλάδα έδωσε τις οδηγίες για να βρει πνευματική πατρίδα η Δϋση. (Ίσως, ίσως απλώς μια τιμητική χρήση της γλώσσας των επών, ή και τα δύο).

Όμως η συνεχής αναφορά ότι καταπατήθηκε ο νόμος του Δία και ότι εξορίζεται με την Πηνελόπη από την Ιθάκη επειδή σκότωσε τους μνηστήρες και ταξιδεύει προς την άγνωστη Δύση μάλλον στηρίζει την πρώτη εκδοχή.

Αγαπητέ Νόλαν, αν και δεν θα το διαβάσεις ποτέ αυτό και ούτε θα σε ενδιέφερε να το διαβάσεις άλλωστε, η Ελλάδα δεν είναι η αρχή της Δύσης ή της δυτικής κουλτούρας. Έχει συνεισφέρει και με τον λεγόμενο «Ελληνορωμαϊκό» πολιτισμό, όσο και με την κουλτούρα της στις ιδέες της Αναγέννησης, αλλά δεν είναι η αρχή ή η βάση.

Η «Αινειάδα» του Βιργίλιου που δημιουργήθηκε κατά παραγγελία του Αύγουστου Καίσαρα στην προσπάθεια να διώξει την βαριά Ελληνική κουλτούρα από την Ρώμη, παρουσίασε τους Έλληνες δόλιους, πονηρούς και τους Τρώες γενναίους και τίμιους πολεμιστές, προπάτορες των Ρωμαίων. Γι’αυτό άραγε οι αρματωσιές των Τρώων είναι λευκές; Αγνές;

Η Δύση βασίζεται πάνω στην Ρώμη, μια κεντρικοκρατική απρόσωπη ιδέα που δεν έχει να κάνει με την ανθρωποκεντρική προσέγγιση της κλασσικής Ελλάδας που δημιούργησε Τραγωδία.

Όπως και να έχει το μεγαλείο των επών είναι να παραμένουν επίκαιρά κάθε εποχή και να δίνουν την δυνατότητα παγκόσμια στους δημιουργούς να ιχνηλατούν τον άνθρωπο μέσα από τα ίδια τα έπη. Ο Όμηρος και ο Ελληνικός πολιτισμός υπάρχουν ακόμη και θα υπάρχουν ως το τέλος της ανθρωπότητας όχι γιατί είναι «καθαρόαιμα» αλλά γιατί είναι πανανθρώπινα.

Περισσότερες σκέψεις για το θέμα εδώ και εδώ 

Λίγα για εμένα